Tranh Đông Hồ - gian nan thời hội nhập

Tranh Đông Hồ tồn tại hàng trăm năm nay, trở thành nét văn hoá đặc trưng Bắc Ninh. Thời hợp tác hoá, làng nghề phát triển đến mức cực thịnh, tranh xuất khẩu và bán khắp các chợ quê nội địa...

Tranh Đông Hồ trên chất liệu tre

Bước sang thời mở, tranh Đông Hồ mai một dân do không bắt kịp với nhịp độ của kinh tế thị trường và sự phát triển nhanh của nông thôn Việt Nam. Cánh cửa đưa tranh Đông Hồ ra thế giới đã mở nhưng các phương thức tiếp thị, kinh doanh thô sơ của các nghệ nhân làng tranh và một vài phòng trưng bày ở Hà Nội chưa tạo ra được đòn bẩy để quảng bá, kích cầu .Bản thân phương thức sản xuất và chất liệu “ngàn xưa” của tranh Đông Hồ cũng là vấn đề càn phải xem xét lại. Sau một thời gian làng tranh xao xác, ế ẩm, nhiều nghệ nhân làm tranh đã bỏ nghề đi làm việc khác. Một thời cả làng Đông Hồ Đang làm tranh, bây giờ chỉ còn ba nghệ nhân là các ông Trần Nhật Tấn, Nguyễn Hữu Sam và Nguyễn Đăng Chế. Riêng nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế do thích ứng nhanh nhạy với kinh tế thị trường nên đầu năm 2009 đã khai trương Trung tâm giao lưu tranh dân gian Đông Hồ, ông làm giám đốc, con trai Nguyễn Đăng Tâm làm phó. Trung tâm có mặt bằng rộng với nhiều hạng mục phục vụ trưng bày tranh mẫu và nơi sản xuất các sản phẩm của nghề.

Đi tìm chất liệu mới

Bên cạnh tranh điệp truyền thống, nhiều cá nhân tâm huyết đã thể hiện tranh bằng nhiều chất liệu khác nhau. Đó là tre trúc và đồng, tiêu biểu là hai cơ Tranh tre Lê Điệp ở làng nghề Xuân Lai (Gia Bình) và cơ sở Tranh đúc đồng Nguyễn Điền ở làng nghề đồng Đại Bái (Gia Bình).

Cách làm tranh tre là dùng tre hun khói ghép thành khuôn, rồi cạo theo hình vẽ mẫu, cuối cùng sơn phủ một lượt giữ độ bền và độ bóng. Tranh tre có nét độc đáo riêng, lại tao nhã nên dễ bán làm đồ lưu niệm. Cơ sở Lê Điệp ăn nên làm ra nhờ sự sáng tạo này.

Về tranh đúc đồng, cơ bản cũng theo mẫu tranh dân gian, nhưng màu sắc thì mới dừng ở hai màu là màu kim loại và màu nền bằng sơn, giống như tranh tre của cơ sở Lê Điệp.

Tranh Đông Hồ trên chất liệu cánh bướm

Không bằng lòng với những gì đã có, nhiều người đã làm tranh Đông Hồ bằng những chất liệu khác nhằm tăng màu sắc cho tranh. Gần đây hai nghệ nhân Thuỳ Vy và Thuận Cẩm đã giới thiệu tranh Đông Hồ bằng chất liệu cánh bướm của giáo sư tiến sĩ Bùi Công Hiển, giám đốc Trung tâm nghiên cứu côn trùng học (Đại học Khoa học tự nhiên). Bướm được xử lí hoá chất giữ độ bền rồi ghép thành tranh. Tuy tranh có mẫu nhưng do cách ghép các loại bướm khác nhau mà tranh mang tính độc bản rất độc đáo.

Hãy cứu lấy một dòng tranh

Tranh Đông Hồ bằng chất liệu khác còn được giới thiệu trên VTV như tranh làm bằng đá quý, làm bằng giấy cuốn… Rồi đây còn nhiều cách thể hiện khác, tất cả đều nói lên rằng tranh Đông Hồ có sức sống mãnh liệt. Như vậy tiếng kêu Hãy cứu một làng tranh của nghệ nhân làng nghề trước ngưỡng cửa kinh tế thị trường đã được đáp lời bằng việc làm cụ thể của những nghệ nhân tâm huyết khắp mọi miền đất nước. Nhưng vẫn còn nhiều vấn đề mới nảy sinh ,đó là liệu trên những chất liệu mới tranh Đông Hồ có còn giữ được hồn cốt của mình? Sao chép những bức tranh có giá trị trong dòng tranh Đông Hồ sang những chất liệu thời thượng hơn liệu có phải là cứu cánh duy nhất? Hi vọng “màu dân tộc” không chỉ sáng bừng trên giấy điệp mà còn sáng bừng trên nhiều chất liệu độc đáo của quê hương đất Việt. Nhưng còn một kì vọng lớn hơn là sẽ có thêm nhiều nghệ nhân thế hệ mới tiếp nối nghề tổ, chắp cánh cho tranh Đông Hồ không chỉ tồn tại mà còn phát triển, không chỉ là sản phẩm mỹ nghệ được người Việt Nam yêu thích mà sẽ tới được với bạn bè yêu tranh Đông Hồ khắp năm châu, bốn biển.

Phạm Thuận Thành

Theo VanVN.net, 2/2011